Υπό το βλέμμα του τυφώνα.
Η πλανητική ματιά του Αμιτάβ Γκος

Φωτογραφία: Asker Ibne Firoz [CC]

Μίνα Καραβαντά*

‘Ένας αληθινός πολίτης του κόσμου, ο Αμιτάβ Γκος, πολυγραφότατος συγγραφέας μυθιστορημάτων με έργο που έχει μεταφραστεί σε 30 γλώσσες, κοινωνικός ανθρωπολόγος που έχει εκπονήσει επιστημονικές μελέτες, και συγγραφέας κριτικών και θεωρητικών δοκιμίων και δημοσιογράφος, γεννήθηκε στην Καλκούτα και έχει ζήσει στην Ινδία, στο Μπανγκλαντές και στη Σρι Λάνκα, ενώ σπούδασε στο Δελχί, στην Αλεξάνδρεια και την Οξφόρδη, όπου ολοκλήρωσε τις διδακτορικές του σπουδές στην κοινωνική ανθρωπολογία. Αφού πήρε το διδακτορικό του το 1982 και πτυχίο στην αραβική γλώσσα από το Ινστιτούτο Bourguiba της Τύνιδας, στην Τυνησία, ταξίδεψε στην Αίγυπτο για να πραγματοποιήσει επιτόπια ανθρωπολογική έρευνα. Η περίοδος αυτή αποτυπώνεται αργότερα στο κείμενό του In an Antique Land, το οποίο δημοσιεύθηκε το 1992 και βραβεύτηκε ως το «αξιοσημείωτο βιβλίο της χρονιάς» από τους New York Times τo 1993. Παράλληλα ξεκίνησε να εργάζεται ως δημοσιογράφος για μία από τις λίγες αντιπολιτευτικές εφημερίδες κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης της Ίντιρα Γκάντι, και δημοσίευσε το πρώτο του μυθιστόρημα, με τίτλο The Circle of Reason το 1986.

Στα τελευταία του μυθιστορήματα συγκαταλέγεται η τριλογία Ibis, ένα έπος της παγκόσμιας αγγλόφωνης λογοτεχνίας σχετικά με την ιστορία του οπίου και του καταλυτικού ρόλου που αυτό διαδραμάτισε στον Ινδικό Ωκεανό, η οποία εξυφαίνεται, όπως θα έλεγε και ο Αμερικανός ιστορικός Χέυντεν Ουάιτ, μέσα από τα αφηγηματικά νήματα της μυθοπλασίας. Ακολουθώντας τις περιπέτειες του Ibis, ενός δουλεμπορικού πλοίου που, μετά την κατάργηση του δουλεμπορίου στον Ατλαντικό στις αρχές του 19ου αιώνα, μεταφέρεται στον Ινδικό Ωκεανό, η τριλογία αφηγείται την ιστορία των υποτελών λαών που ρίχτηκαν στη δουλεία για την καλλιέργεια και τη μεταφορά του οπίου. Αυτή η νέα μορφή δουλείας έμελλε να γίνει η απαρχή μιας νέας διασποράς της οποίας οι κοινότητες, γλώσσες, μνήμες και ιστορίες συνέδεσαν τον Ινδικό Ωκεανό με τον Ατλαντικό, την ήπειρο της Ασίας με την Αφρική, την Αμερική, την Ευρώπη και την Αυστραλία.

Η τριλογία αναδεικνύει κρίσιμες πτυχές της αφηγηματικής δεξιοτεχνίας του Γκος, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι εξής: η ενδελεχής έρευνα που διεξάγει σε ιστορικά αρχεία της πρώιμης νεωτερικότητας με έμφαση στις μειονοτικές ιστορίες που έχουν περιθωριοποιήσει τα κυρίαρχα αφηγήματα της εθνικής και εθνοκεντρικής ιστοριογραφίας, η υψηλής αισθητικής περιγραφή της φύσης ως οικοτόπου και βιοτόπου των ανθρώπων, των ζώων, των φυτών και των άψυχων υλικοτήτων που όμως χαρακτηρίζονται από μια ζωοφόρο δραστικότητα –όπως μέταλλα και λίθοι– και η ανασκαφή των εκλεκτικών συγγενειών ανάμεσα στις διαφορετικές κοινότητες και τους πολιτισμούς. Η αγγλική γλώσσα στην οποία γράφει ο Γκος εμβολίζεται από τα μπενγκάλι, τη μητρική του γλώσσα από την οποία αντλεί εικόνες και στην οποία, όπως έχει δηλώσει κι ο ίδιος, σκέφτεται όταν γράφει στα αγγλικά. Ο ρυθμός της μητρικής του γλώσσας ενσωματώνεται στον πεζό λόγο του, ο οποίος διαποτίζεται επίσης από άλλες γλώσσες, καθώς και από τις φαντασιακές τους γραμματικές, που μεταγγίζουν στη γραφή του τους δικούς τους ήχους και τις ιδιαίτερες τονικότητές τους.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η τριλογία του Ibis, που εμπλουτίζεται από τις λέξεις και τις εικόνες των μητρικών γλωσσών και διαλέκτων των ναυτών οι οποίοι δούλευαν στα πλοία που μετέφεραν όπιο στον Ινδικό Ωκεανό. Πολλοί από αυτούς που συνήθως προέρχονταν από τις περιθωριοποιημένες κοινότητες των υποτελών ήταν καταδικασμένοι σε διά βίου καταναγκαστική εργασία (coolies) είτε εξαιτίας υπερβολικού προσωπικού ή και οικογενειακού οικονομικού χρέους, είτε εξαιτίας άλλων κοινωνικοπολιτικών λόγων. Η γραφή του διακρίνεται για την πληθώρα λεπτομερειών και εικόνων που αναδεικνύουν την αγγλική γλώσσα ως ένα διαπολιτισμικό και υβριδικό μέσο επικοινωνίας και αφήγησης πολλών διαφορετικών λαών και πολιτισμών. Στα κείμενά του, η αγγλική γλώσσα μετασχηματίζεται και αποκτά τη μορφή μιας πλανητικής αποκεντρωμένης γλώσσας η οποία είναι παγκόσμιο μέσο επικοινωνίας και έκφρασης.

Μια εμπειρία που κατά τα λεγόμενά του συγκλόνισε τον Γκος και αποτέλεσε το έναυσμα προκειμένου να γράψει πιο συστηματικά για την κλιματική κρίση ήταν η προσωπική του μαρτυρία για τον τυφώνα που σάρωσε το Βόρειο Δελχί το 1978. Όπως αφηγείται και στις πρώτες σελίδες του ανά χείρας βιβλίου στην εξαιρετική μετάφραση της Δανάης Σιώζιου, το απόγευμα της 17ης Μαρτίου του 1978, όταν ακόμα έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Δελχί και ενώ εργαζόταν ως δημοσιογράφος, βρέθηκε παγιδευμένος σε έναν ανεμοστρόβιλο που έπληξε αιφνιδιαστικά την περιοχή, ενώ κατευθυνόταν προς το σπίτι ενός φίλου του. Την ώρα που έπληξε την περιοχή ο ανεμοστρόβιλος, ο Γκος ήρθε αντιμέτωπος με ένα φαινόμενο του οποίου η δύναμη το ανέδειξε σε οντότητα· μια παρουσία αδάμαστη, απρόβλεπτη και αναπόφευκτη. Έκείνη τη στιγμή, κατά τα λεγόμενά του, ο Γκος συνειδητοποίησε ότι η κλιματική κρίση είναι παράγωγο ενός ανθρωποκεντρικού ύστερου καπιταλισμού, του οποίου η μετενσάρκωση στο σύγχρονο νεοφιλελεύθερο οικονομικό και πολιτικό μοντέλο απειλεί να καταπιεί κάθε μορφή ζωής, όπως ο Κρόνος τα παιδιά του. Ό τυφώνας αποκάλυψε στον συγγραφέα τον κεντρικό ρόλο του κλίματος στην ιστορία του παρόντος και του μέλλοντος χωρίς το ανθρώπινο είδος στο επίκεντρό της.

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί το επίκεντρο «της μεγάλης απορρύθμισης» («great derangement»), φράση που επινοεί ο Γκος για να περιγράψει την εποχή μας η οποία κατακλύζεται από καταστροφές, μεταναστεύσεις ανθρώπων που κυριολεκτικά χάνουν τη γη κάτω απ’ τα πόδια τους, εξαιτίας της οικονομικής δυσχέρειας και εξαθλίωσης των κοινωνικών τάξεων και καστών οι οποίες, τόσο στον αναπτυγμένο Βορρά όσο και στον αναπτυσσόμενο Νότο, δεν έχουν την υποδομή, τα μέσα και την οικονομική δυνατότητα να προστατευθούν από τα κύματα καύσωνα, τους τυφώνες, τις πλημμύρες και τις φονικές κατολισθήσεις.

Αρκεί να θυμηθούμε άλλα παρόμοια φαινόμενα που ανακαλεί η προσωπική εμπειρία του Γκος και τα οποία σημάδεψαν το τέλος του 20ού και τις αρχές του 21ου αιώνα και αποτέλεσαν τον προπομπό για μια ακολουθία καταστροφών που θα ήταν ολοένα και πιο συχνές, όπως, για παράδειγμα, τη φονική κατολίσθηση που αφάνισε ολόκληρο οικισμό στο Ουταρακάντ και είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 221 ανθρώπων στο χωριό Μάλπα στην Ινδία τον Αύγουστο του 1998, τις κατολισθήσεις που σημειώθηκαν στο Τσιταγκόνγκ του Μπανγκλαντές στις 11 Ιουνίου 2007 με τουλάχιστον 128 νεκρούς και πιο πρόσφατα τις καταστροφικές πλημμύρες στη Δομινικανή Δημοκρατία τον Νοέμβριο του 2023 καθώς και παρατεταμένα κύματα καύσωνα και ξηρασίας στο Πουέρτο Ρίκο, την Τζαμάικα και τις Μικρές Αντίλλες. Τα φαινόμενα αυτά υπογραμμίζουν τη διαρκώς αυξανόμενη ευαλωτότητα των τροπικών και υποτροπικών περιοχών απέναντι στους περιβαλλοντικούς κινδύνους που προκαλούνται από την αδιαφορία ή και ολιγωρία ηγετών παγκόσμιων οικονομικών δυνάμεων που αρνούνται πεισματικά να συμφωνήσουν στη λήψη ουσιαστικών μέτρων κατά της κλιματικής κρίσης και, γενικότερα, κατά της καταστροφής του πλανήτη και όλων των ειδών του.

Η κλιματική κρίση πλήττει και τον λεγόμενο αναπτυγμένο Βορρά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο τυφώνας Κατρίνα που έπληξε τις ακτές των ΗΠΑ τον Αύγουστο του 2005 προκαλώντας πλημμύρες που κατέστρεψαν το 80% της Νέας Ορλεάνης με πάνω από 1400 νεκρούς και άνω του ενός εκατομμυρίου εκτοπισμένους. Στην Ευρώπη, το 2024 καταγράφηκε ως το θερμότερο έτος, με πλημμύρες που επηρέασαν σχεδόν μισό εκατομμύριο ανθρώπους· σημειώθηκαν 335 θάνατοι και ζημιές ύψους 18 δισεκατομμυρίων ευρώ, ενώ έναν χρόνο νωρίτερα, το καλοκαίρι του 2023, η δυτική Βόρεια Αμερική επλήγη από ακραίο κύμα καύσωνα που συνοδεύτηκε από επιταχυνόμενη τήξη πάγου και εκτεταμένες πυρκαγιές, γεγονότα που είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την ανθρωπογενή υπερθέρμανση του πλανήτη.

Όμως η εποχή της «μεγάλης απορρύθμισης» και της κλιματικής αλλαγής που ήδη επηρεάζει κάθε μορφή ζωής στον πλανήτη αποκαλύπτει και μια άλλη πλευρά του «αδιανόητου», λέξη που ο Γκος επιλέγει πολύ προσεκτικά προκειμένου να αναφερθεί όχι μόνο στα παραπάνω φαινόμενα αλλά και σε αυτό που αποκαλύπτει η κλιματική κρίση, δηλαδή, στο οντολογικής όσο και πολιτικής σημασίας ερώτημα του «είναι», όπως έχει μέχρι σήμερα οριστεί και προσδιοριστεί από τους κατά κόρον δυτικοκεντρικούς φιλοσοφικούς και πολιτικούς λόγους που συγκροτήθηκαν, διαδόθηκαν και παγιώθηκαν σε όλον τον κόσμο κατά την περίοδο της αποικιακής νεωτερικότητας. Χαρακτηριστικά αναφέρει στην ευχαριστήρια ομιλία που έδωσε όταν παρέλαβε το βραβείο Erasmus το 2024:

Η απονομιμοποίηση του ανθρωποκεντρισμού της νεωτερικότητας αποτελεί η ίδια μέρος της εν εξελίξει κατάρρευσης την οποία βιώνουμε σήμερα. Καθώς αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι οι προνεωτερικές αντιλήψεις και κοσμοθεωρίες έχουν ακόμη πολλά να μας διδάξουν, η Γη φαίνεται ξαφνικά να σφύζει από ενσυναίσθηση και νοημοσύνη· αντιλαμβανόμαστε ότι ανέκαθεν περιβαλλόμασταν από ποικίλες μορφές Όντων, που διαθέτουν πνεύμα και ψυχή και είναι ζωντανά με την πλήρη σημασία του όρου. Η ύστερη νεωτερικότητα μας δίδαξε πως η Γη είναι άψυχη και υπάρχει πρωτίστως για να την εκμεταλλεύεται ο άνθρωπος. Σε μια εποχή αποκρουστικών αναταράξεων όπως η σημερινή, αρχίζουμε σταδιακά να κατανοούμε ότι, προκειμένου να διασφαλίσουμε ένα μέλλον για την ανθρωπότητα, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως δεν ήμασταν ποτέ μόνοι σε αυτόν τον πλανήτη ότι η ίδια η Γη μάς παρατηρεί και μας κρίνει.

Η κλιματική αλλαγή είναι ένα φαινόμενο που αποκαλύπτει την παρατεταμένη τυφλότητα ενός ανθρωποκεντρικού τρόπου σκέψης που όρισε τον άνθρωπο ως το κυρίαρχο ον σε σχέση με τα υπόλοιπα έμψυχα αλλά και άψυχα όντα στον πλανήτη, και που αναπτύχθηκε κυρίως στην Έυρώπη και μετέπειτα στη Βόρεια Αμερική από τις απαρχές της αποικιακής νεωτερικότητας τον 16ο αιώνα μέχρι και σήμερα. Η θεώρηση ότι ο άνθρωπος είναι το κυρίαρχο ον έμελλε να είναι το επίκεντρο του καπιταλισμού και του ιμπεριαλισμού που βασίστηκαν στη συστηματική εκμετάλλευση και συχνά στον αφανισμό των φτωχότερων τάξεων, των υποτελών εργατών, γυναικών και παιδιών, των νομάδων και των ιθαγενών, οι τελευταίοι από τους οποίους, έχοντας μια διαφορετική οντολογική και μεταφυσική αντίληψη για τον κόσμο και τη φύση, δεν ανήκαν και δεν επιθυμούσαν να υπαχθούν στην κουλτούρα του δυτικού εποικιστικού αποικιοκρατισμού (settler colonialism).

Η έννοια «άνθρωπος», ως παράγωγο της αποικιακής νεωτερικότητας, δεν αναφέρεται σε όλους τους ανθρώπους του πλανήτη βέβαια, αλλά αντιστοιχεί στην τυπολογική φιγούρα του υπερπροβεβλημένου «λευκού, αστού, ετερόφυλου άνδρα» που δομείται πολιτικά, φιλοσοφικά και πολιτισμικά ως ο καθολικός άνθρωπος και στις μέρες μας ξεκάθαρα εκπροσωπείται από ηγέτες με συμπτώματα επικίνδυνου ναρκισσισμού, πράγμα το οποίο έχει καταστροφικές συνέπειες για τους αδύναμους και τους κατατρεγμένους, αλλά και για τους λαούς που είναι καταδικασμένοι να ζουν εξόριστοι στη γη τους, όπως, μεταξύ πολλών άλλων, είναι και οι Παλαιστίνιοι.

Αυτή η ανθρωποκεντρική θεώρηση εδράζεται στο οντολογικό και πολιτικό φαινόμενο της «λευκής μυθολογίας» ή, στη γλώσσα των θεωρητικών της αποαποικιοκρατικής σκέψης (decolonial thought), στην «αποικιοκρατικότητα του είναι», και αποτελεί την κινητήριο δύναμη του αντι-φιλελευθερισμού (illiberalism) που συνοψίζεται στην καταστρατήγηση της ατομικής ελευθερίας, του πλουραλισμού, των κοινοβουλευτικών δημοκρατικών δομών και του κράτους δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δικαιωμάτων των ζώων, καθώς και στον περιορισμό της ελεύθερης δημοσιογραφίας και των ανεξάρτητων αρχών, ενώ χαρακτηρίζεται από τη παντελή άρνηση της κλιματικής κρίσης αλλά και της συστηματικής εξόντωσης συγκεκριμένων λαών, πληθυσμών και κοινοτήτων.

Σύμφωνα με τον Γκος, η εποχή μας δεν χαρακτηρίζεται μόνο από μια παγκόσμια οικολογική κρίση αλλά και από φαντασιακό έλλειμμα τουλάχιστον όσον αφορά τους τρόπους αναπαράστασης και αφήγησης που χρειαζόμαστε προκειμένου να προβληματιστούμε και να αποτρέψουμε τις πολλαπλές καταστροφές που απειλούν τον πλανήτη, τα έμβια και άψυχα όντα του καθώς και όλα τα πλάσματα που κατοικούν σε αυτόν. Η «μεγάλη απορρύθμιση» αναδεικνύει το έλλειμμα των κοσμοθεωριών που βασίζονται κατά κύριο λόγο σε συγκεκριμένες οντοπολιτικές ιεραρχίες με τον δυτικό άνδρα ως το ανώτερο και κυρίαρχο ον του πλανήτη, οι οποίες αποσυντίθενται εκ των έσω καθώς η απόλυτη επικράτηση και παγκόσμια κυριαρχία του έχει επιφέρει την καταστροφή της γης.

Ο μύθος του δυτικού πολιτισμένου ανθρώπου που συστηματικά υφαρπάζει τη γη των αυτόχθονων με το πρόσχημα της «άκληρης γης» που δεν ανήκει σε κανέναν (terra nullius), μύθος που κατέληξε στην υπερεξόρυξη των εδαφών και στην υπεράντληση των υδάτων του πλανήτη, καταρρέει την ίδια στιγμή που έχει φτάσει στο απόγειο της ολοκλήρωσής του. Γινόμαστε μάρτυρες, μας υπενθυμίζει ο Γκος, οικονομικών πολιτικών που δεν λογοδοτούν σε κανένα κρατικό έλεγχο παρά μόνο προσχηματικά, ενώ οι κλιματικές καταστροφές εκτοπίζουν εκατομμύρια ανθρώπους και ζώα από τα σπίτια και τους βιοτόπους τους. Αυτό που κυρίως χαρακτηρίζει όμως την εποχή της «μεγάλης απορρύθμισης» είναι η συνειδητοποίηση ότι το κλίμα που φάνταζε άψυχο, εκτός της ιστορίας και έρμαιο στα χέρια του ανθρώπου, «αποδεικνύεται ότι επί της ουσίας είναι, ακόμα και με επικίνδυνο τρόπο, ζωντανό» (σ. 35). Όταν η ιδεοληπτική θεώρηση του κόσμου γίνεται εις βάρος του πλανήτη εις όνομα των λίγων που έχρισαν τους πολιτισμούς τους ανώτερους άλλων, τότε ο κόσμος γίνεται εφιάλτης για όλους. Η ανθρωπόκαινος εποχή, όπως την περιγράφει η Ντόννα Χάραγουεϋ, είναι η

εποχή της πολυειδικής –συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπινου είδους– επιτακτικότητας· μαζικού θανάτου και εξαφάνισης σε τεράστια κλίμακα· διαδοχικών καταστροφών, των οποίων οι απρόβλεπτες ιδιαιτερότητες αντιμετωπίζονται ανόητα ως δήθεν άγνοια ή ανεπίγνωστη αδυναμία κατανόησης· άρνησης της γνώσης και καλλιέργειας της ικανότητας για υπεύθυνη-απόκριση (response-ability)· άρνησης παρουσίας μέσα και απέναντι στην επερχόμενη καταστροφή· εποχή που χαρακτηρίζεται από πρωτόγνωρη αποστροφή του βλέμματος σε αυτό που συμβαίνει.

Η άρνηση των φαινομένων που απορρίπτουμε ως κρίσεις –αντί να αντιμετωπίσουμε τα διάφορα φαινόμενα με ευφάνταστους και υπεύθυνους τρόπους, ικανούς να εμπνεύσουν μια ηθική σχέση ανάμεσα στις ετερότητες–ανθρώπους από διαφορετικούς πολιτισμούς, ζώα, φυτά και μορφοποιητικές της ζωής οντότητες από τις οποίες εξαρτώνται όλα τα πλάσματα μπορεί να καταστήσει πραγματική την «καταστροφή της Ανθρωπόκαινου, με τις εντατικοποιημένες γενοκτονίες και ειδοκτονίες της».* Η συστηματική άρνηση ή και αδιαφορία να παραγάγουμε και να διαδώσουμε μύθους, αφηγήσεις και αισθητικές μορφές που απεικονίζουν και στοχάζονται εναλλακτικές θεωρήσεις συμβίωσης και συνύπαρξης με άλλους ανθρώπους, πολιτισμούς, έμβια και άψυχα όντα στο παρόν, ενισχύει την «πρωτόγνωρη αποστροφή του βλέμματος»** από όσα επανειλημμένα αποκαλύπτουν τα γεγονότα της μετανάστευσης, της κλιματικής καταστροφής και της εξαφάνισης του εδάφους και των βιοτόπων· συγκεκριμένα, την εγγύτητα των άλλων – είτε πρόκειται για άλλους ανθρώπους είτε για μη ανθρώπινους συνομιλητές.

Ο Γκος ισχυρίζεται ότι το «περιβαλλοντικό ανοίκειο» δεν σχετίζεται με την προβολή της ανθρώπινης εμπειρίας του «αδιανόητου» πάνω στην παρουσία των άλλων – άλλων ζώων ή ανθρώπων. Αντίθετα, πρόκειται για την αναγνώριση του είναι ως «συνείναι» (being-with, Mitsein), όπως το αντιλαμβάνεται η Χάραγουεϋ ανάμεσα σε άλλους θεωρητικούς, μέσα από την έννοια της συμποίησης (sympoiesis). Το κομποστοποιημένο, όπως το ονομάζει, και σύνθετο «συνείναι», στο οποίο ο άνθρωπος εμπλέκεται ως ένα ακόμη είδος και όχι ως ο μοναδικός δημιουργός της ζωής, αναδύεται μέσα από το εσωτερικό της γης H Έλίζαμπεθ Ποβινέλλι προσδιορίζει το «συνείναι» ως καταλύτη της γεοντολογίας (geontology), και προτάσσει μια αντίληψη του «είναι» που δεν υπάγεται στον ουμανιστικό και ανθρωποκεντρικό οντολογικό και πολιτικό λόγο, αλλά αντλεί τη δύναμή του από τη συνύπαρξη και αντίστιξη ζωής και μη ζωής – που τροφοδοτούν τη ζωή ταυτόχρονα.

Η φύση σε όλες τις εκφάνσεις της έχει ιδιαίτερη σημασία στο έργο του Γκος, καθώς δεν περιορίζεται σε έναν συμβολικό ή μεταφορικό ρόλο μέσα στο δίπολο άνθρωπος-φύση ή και κουλτούρα-φύση. Όπως ακριβώς φαίνεται και στο παραπάνω απόσπασμα από την ευχαριστήρια ομιλία του, για τον Γκος ή φύση εκδηλώνεται σε ποίκιλες έμψυχες και άψυχες οντότητες και αποτελεί σύνθεση των διαφορετικών στοιχείων, ενεργειών και λειτουργιών τους. Μέσα στη δίνη των κλιματικών αλλαγών, αναγκαζόμαστε να βιώσουμε το βλέμμα άλλων οντοτήτων που μέχρι τώρα τις προσπερνούσαμε ως άψυχες όπως του τυφώνα από τον οποίο γλιτώνει ο Γκος τελευταία στιγμή. Εκείνη όμως η στιγμή είναι για τον Γκος η αρχή ουσιαστικής συνειδητοποίησης της παρουσίας άλλων δυνάμεων και ενεργειών που συγκροτούν το «περιβαλλοντικό ανοίκειο» («environmental uncanny») και αποτελεί μία από τις πηγές έμπνευσης για τούτο το μανιφέστο που κρατάει στα χέρια του ο αναγνώστης.

Υπό το βλέμμα του τυφώνα, ο Γκος, έρμαιο της ανεξέλεγκτης δύναμης της φύσης, που τελικά δεν υποτάσσεται στον άνθρωπο, συνειδητοποιεί ότι η ανθρωποκεντρική θέση που θεωρεί τον άνθρωπο ως το «πανθ’ορά» ον είναι έωλη, ένα κακό σενάριο με απώτερο σκοπό τον πλούτο εις βάρος της ίδιας της ζωής. Μπορεί κάλλιστα εμείς να είμαστε υπό το βλέμμα άλλων οντοτήτων και φυσικών δυνάμεων, και επομένως το αντικείμενο της δικής τους δράσης και παρουσίας. Καθώς το «περιβαλλοντικό ανοίκειο» έχει γίνει μια παγιωμένη κατάσταση σε όλον τον πλανήτη, ο Γκος εκφράζει την έκπληξή του σχετικά με τα καθυστερημένα αντανακλαστικά της σύγχρονης μυθοπλασίας και της τέχνης γενικότερα απέναντι στην αναγνώριση ότι η οντολογική ιεραρχία άνθρωπος-ζώο-φυτό-πέτρα είναι μια εσφαλμένη αντίληψη για τον κόσμο και το «είναι». Αναφέρει χαρακτηριστικά, προς το τέλος της τρίτης ενότητας του κειμένου με τίτλο «Πολιτική»:

Όταν οι μελλοντικές γενιές θα στοχαστούν τη Μεγάλη Απορρύθμιση, αναμφίβολα θα καταλογίσουν ευθύνες στους ηγέτες και τους πολιτικούς εκείνης της περιόδου για την αποτυχία τους να απαντήσουν στις επιταγές της κλιματικής κρίσης με υπευθυνότητα. Αλλά κάλλιστα θα θεωρήσουν τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες το ίδιο ένοχους για τον ίδιο λόγο – καθώς o οραματισμός άλλων επιλογών και εναλλακτικών προοπτικών δεν είναι, σε τελευταία ανάλυση, έργο των πολιτικών και των γραφειοκρατών.

Ήδη από το τέταρτο του μυθιστόρημα Hungry Tide (2004), ο Γκος αναπαριστά τη φύση ως μια γεοντολογική ενέργεια που διέπει όλη την ύλη και όλα τα όντα. Όπως επισημαίνει ο Pheng Cheah για το Hungry Tide, «μέχρι το τέλος του μυθιστορήματος, η δραστικότητα της φύσης δεν εκλαμβάνεται πλέον ως κακόβουλη, αλλά αναδιαμορφώνεται ως μια ηθική οικονομία που βοηθά τον υποτελή να επιβιώσει από την καταστροφή του κόσμου που επιφέρει η παγκόσμια καπιταλιστική εκσυγχρονιστική διαδικασία».

Ένας από τους κεντρικούς χαρακτήρες του μυθιστορήματος είναι η Piya, μια Ινδή θαλασσοβιολόγος που εργάζεται σε πανεπιστήμιο των ΗΠΑ και μελετά τα δελφίνια Ιραγουάντι, ένα ευρύαλο είδος ωκεάνιου δελφινιού που ζει σε περιοχές του κόλπου της Βεγγάλης και της Νοτιοανατολικής Ασίας. Καθώς παρακολουθεί μια συγκεκριμένη ομάδα δελφινιών που ζουν στην περιοχή των Σουντάρμπαν (Sundarbans) στον κόλπο της Βεγγάλης, μια περιοχή που μαστίζεται από κυκλώνες και θεωρείται μία από τις πιο κυκλωνικές περιοχές στον κόσμο (Ghosh, «Folly in the Sundarbans»), η Piya συνδέεται με έναν τοπικό ψαρά που τη βοηθά να εντοπίσει τη συγκεκριμένη ομάδα δελφινιών που μελετά, και στη συνέχεια αναπτύσσει σχέσεις με την οικογένειά του αλλά και με την κοινότητα των υποτελών που ζουν στην περιοχή, όπου η επιβίωση και η συνύπαρξη με άλλα ζώα, όπως, για παράδειγμα, οι τίγρεις της Βεγγάλης που αποτελούν προστατευόμενο είδος της περιοχής, είναι καθημερινός αγώνας.

Στο κείμενό του «Folly in the Sundarbans», ο Γκος επισημαίνει την οικολογική και πολιτισμική σημασία της περιοχής που παίζει καταλυτικό ρόλο στο μυθιστόρημά του Hungry Tide για να ασκήσει δριμεία κριτική κατά του επιχειρηματικού ομίλου Sahara India Pariwar που πρότεινε τη δημιουργία ενός τεράστιου τουριστικού συγκροτήματος στην περιοχή το 2003. Στο συγκεκριμένο άρθρο, ο Γκος αναφέρει ότι η επένδυση του ομίλου προέβλεπε την κατασκευή ποικίλων μορφών καταλυμάτων, όπως πλωτά ξενοδοχεία πέντε αστέρων, ταχύπλοα πλωτά σπίτια, καλύβες στη στεριά, πολυτελή καταλύματα, ένα «οικολογικό χωριό», καθώς και πλωτές αποβάθρες που θα εξασφαλίζουν την πρόσβαση σε «αποκλειστικές, όμορφες παρθένες παραλίες» που θα δημιουργηθούν κατά μήκος των ακτών σε μια περιοχή που αποτελείται από λασπώδεις πεδιάδες και νησίδες με μαγκρόβια δέντρα. Σε αυτό το μέρος, επισημαίνει ο Γκος, «δεν υπάρχουν παρθένοι παράδεισοι με λευκές αμμουδιές ούτε και κοραλλιογενείς κήποι» αλλά μόνο «το ποτάμιο σύστημα των Γάγγη και Βραχμαπούτρα [που] μεταφέρει οκταπλάσια ποσότητα ιζημάτων σε σύγκριση με τον Αμαζόνιο» (Ghosh, «Folly in the Sundarbans»).

Με αφορμή την επερχόμενη καταστροφή μιας περιοχής «που έχει χαρακτηριστεί ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομίας και Απόθεμα βιόσφαιρας» («Folly in the Sundarbans»), ο Γκος γράφει το Gun Island (2019), το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά του, όπου αφηγείται μια ιστορία στην οποία άνθρωποι, ζώα, φυτά αλλά και άψυχα όντα μπλέκονται σε ένα κουβάρι ριζών, όμοιο με εκείνο των μαγκρόβιων δέντρων, που τα κάνει να μοιάζουν με «δέντρα σε ξυλοπόδαρα» ή «δέντρα που περπατάνε», όπως χαρακτηριστικά περιγράφονται.* Ως ένας δεξιοτέχνης αφηγητής επικών ιστοριών –στις οποίες ανήκει και η τριλογία του για το όπιο και το δουλεμπόριο στον Ινδικό Ωκεανό–, ο Γκος στο Gun Island αφηγείται μια ιστορία για τον δικό μας «χρόνο του τώρα», τον χρόνο που αποκαλεί ο Βάλτερ Μπένγιαμιν Jetztzeit κι ο οποίος χαρακτηρίζεται από παρατεταμένες και πολλαπλές κρίσεις, κρίσεις που αφορούν τον πλανήτη και όλα του τα όντα, και όχι μόνο τον άνθρωπο.

Αναπαριστώντας «τη μεγάλη απορρύθμιση», ο Γκος θολώνει τα όρια ανάμεσα στους ανθρώπους και τα ζώα, ανάμεσα στους πολίτες και τους ξένους, τους αστούς διανοούμενους και τους πρόσφυγες, ανάμεσα στον έμβιο και τον άβιο κόσμο. Σε έναν κόσμο που αναδιατάσσεται από την απρόβλεπτη κίνηση των κυκλώνων, αλλά και από την αναγκαστική ή εκούσια μετακίνηση ζώων, ανθρώπινων και μη ανθρώπινων, οι ιστορίες και οι γενεαλογίες διαφορετικών όντων –αλλά και τόπων– συνυφαίνονται και ταξιδεύουν από τα Σουντάρμπαν έως την Καλιφόρνια, από την Καλκούτα ως τη Βενετία, από την Ντάκα ως το Λος Άντζελες, διασχίζοντας ωκεανούς, ηπείρους και τόπους, των οποίων οι ιστορίες έχουν ήδη συναντηθεί στο παρελθόν.

Στο κείμενο συναντιούνται διάφορες μορφές ζωής και ενέργειας, όπως κυκλώνες, ζώα και οργανισμοί που εκτοπίζονται λόγω κλιματικής κρίσης, πρόσφυγες από τα Σουντάρμπαν και από άλλα μέρη, διανοούμενοι και ερευνητές αλλά και τυφώνες, πλημμύρες και καταρρακτώδεις βροχές που δεν είναι απλώς στοιχεία της φύσης αλλά δρώντες παράγοντες στην αφήγηση και στον μετασχηματισμό του πλανήτη και της ζωής εν γένει. Στο τέλος του κειμένου, όλοι αυτοί οι δρώντες παράγοντες συναντιούνται σε έναν χορό αντιστίξεων και συζεύξεων όπου άνθρωποι, δελφίνια, πρόσφυγες και μικροοργανισμοί συνυπάρχουν σε μια συμποιητική σύμπραξη στο κοινό τους αίτημα για τη ζωή.

Ό Γκος ανήκει στη γενιά των συγγραφέων και καλλιτεχνών που συμβάλλουν στην ανάδειξη μιας πλανητικής θεώρησης του κόσμου ενάντια και πέρα από τα στεγανά της παγκοσμιοποιημένης συγκρότησής του. Όπως επισημαίνει και ο ιστορικός Ντίπες Τσακραμπάρτυ, στην εποχή της «ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής, ο πλανήτης αναδύεται ως το αναπόφευκτο ζήτημα». Αυτό απαιτεί τη συγκρότηση μιας πλανητικής ματιάς καθώς και μιας ριζικής αναθεώρησης του κόσμου, στον οποίο ο άνθρωπος δεν είναι η αρχή και το τέλος του αλλά μέρος μιας ριζωματικής συνύφανσης με άλλα είδη, όντα και στοιχεία:

Στη διαφοροποιημένη της αναπαράσταση, ο πλανήτης ή το γήινο σύστημα φανερώνει ποικίλες συνυφάνσεις – του γεωλογικού με το βιολογικό, των διαφόρων μορφών ζωής μεταξύ τους, τη σύνδεση, για παράδειγμα, του έργου των βακτηρίων και των πλαγκτονικών οργανισμών με την αναλογία οξυγόνου στην ατμόσφαιρα. […] Όι συνυφάνσεις αυτές εκφράζουν τη διαφοροποιημένη διάσταση του πλανήτη.

Η ριζωματική συνύφανση προτάσσει μια διαφορετική καθολικότητα, ένα έτερο πλανητικό «εμείς» το οποίο αναδύεται μέσα από τις εκλεκτικές συγγένειες, αμοιβαιότητες και αλληλεξαρτήσεις ανάμεσα σε διαφορετικά όντα καθώς επίσης και ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς, βιοτόπους και τις χρονικότητές τους. Το στοίχημα για τη σύγχρονη μυθοπλασία είναι να προσπαθήσει να οραματιστεί πώς θα μπορούσε να γίνει ο κόσμος αλλιώς, γιατί «το να σκεφτόμαστε τον κόσμο μόνο όπως είναι ισοδυναμεί με μια συνταγή συλλογικής αυτοκτονίας». O χρόνος του δικού «μας» τώρα στην τρίτη δεκαετία του εικοστού πρώτου αιώνα απαιτεί να αναλάβουμε άμεσα την ευθύνη μιας αγωνιστικής δράσης η οποία, αν και δύσκολη και με απρόβλεπτα αποτελέσματα, είναι ο μόνος δρόμος που μπορεί να διασφαλίσει ένα μέλλον για τον πλανήτη:

Όμως θα ήθελα να πιστεύω ότι από αυτόν τον αγώνα θα αναδυθεί μια γενιά που θα μπορέσει να αντικρίσει τον κόσμο με καθαρότερα μάτια από εκείνα των προγενέστερων· ότι θα μπορέσει να υπερβεί την απομόνωση μέσα στην οποία έχει παγιδευτεί η ανθρωπότη- τα στην εποχή της απορρύθμισής της· ότι θα ανακαλύψει από την αρχή τη συγγένειά της με τα άλλα όντα, και ότι αυτό το όραμα, ταυτόχρονα νέο και αρχαίο, θα βρει έκφραση σε μια μεταμορφωμένη και ανανεωμένη τέχνη και λογοτεχνία.


*Η Μίνα Καραβαντά είναι Καθηγήτρια στο Τμήμα Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.