«Η συρρίκνωση της δημοκρατίας»

Έλενα Τζελέπη*

Το κείμενο που ακολουθεί είναι η εισαγωγή στην ελληνική έκδοση του βιβλίου «Στα Ερείπια Του Νεοφιλελευθερισμού» της Γουέντι Μπράουν, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις San Casciano.

Το βιβλίο της Γουέντι Μπράουν Στα ερείπια του νεοφιλελευθερισμού: Η άνοδος της αντιδημοκρατικής πολιτικής προσφέρει μία καίρια και διορατική μελέτη για να κατανοήσουμε τις σύνθετες και πολλαπλές διαστάσεις της νεοφιλελεύθερης κυβερνολογικής που κυριαρχεί στη σύγχρονη οικονομική και πολιτική τάξη. Στο σύνολο του έργου της, η εμβριθής αναλυτική ματιά της συγγραφέα, μιας από τις πιο επιδραστικές ριζοσπαστικές φωνές της πολιτικής φιλοσοφίας και θεωρίας, μας προσανατολίζει να σκεφτούμε μέσα από τις σύγχρονες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες και συγχρόνως να αντισταθούμε σε πραγματισμούς που εμπεδώνουν μορφές κυριαρχίας. Η Γουέντι Μπράουν αναδεικνύει πιεστικά και επείγοντα ζητήματα της εποχής μας, διερευνώντας τους σχηματισμούς εξουσίας, τις διαφοροποιήσεις και τους αποκλεισμούς της πολιτειότητας, τις μορφές του σύγχρονου καπιταλισμού και την κρίση των σύγχρονων φιλελεύθερων δημοκρατιών, ταυτόχρονα, όμως, και τις δυνατότητες ανάδυσης αντιστάσεων και χειραφετητικών προοπτικών.

Με την επιστημολογική και πολιτική της αφοσίωση στις λεπτές συνυφάνσεις του λόγου με τη χρονικότητα της κοινωνικής ύπαρξης, αλλά και της εξουσίας με τη βιωμένη εμπειρία, μέσα από μια οραματική πολιτική θεωρία που είναι σήμερα εξαιρετικά αναγκαία, η Γουέντι Μπράουν μάς κρατά σε επαγρύπνηση για τις σύγχρονες εκφάνσεις της κυριαρχίας, όπως ο νεοφιλελευθερισμός, η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση, η χρηματιστικοποίηση, η τεχνοκρατία και η ανάδυση διάφορων μορφών αυταρχισμού στις δυτικές δημοκρατίες. Αυτές τις σύνθετες και δυσοίωνες όψεις του πολιτικού παρόντος τις επεξεργάζεται φέρνοντας σε διάλογο το έργο του Μαρξ, του Νίτσε, του Φρόιντ, του Βέμπερ, του Φουκό, των στοχαστών της Σχολής της Φρανκφούρτης, τη σύγχρονη ευρωπαϊκή φιλοσοφία και κριτική θεωρία αλλά και τη φεμινιστική και μετααποικιακή θεωρία, προκειμένου να αναδείξει και να διαβάσει κριτικά τις επίμονες κοινωνικοπολιτικές και επιστημολογικές επενδύσεις στον καπιταλιστικό πραγματισμό, στη λευκότητα και την αρρενωπότητα. Η κριτική γραφή της αποτυπώνει μια διακειμενική παρέμβαση που επιδρά στα όρια των κειμένων που διαβάζει, καθώς κινείται ταυτόχρονα εντός και πέραν των ιστορικών χρονικών πλαισίων τους.

Στο πρώτο της βιβλίο Manhood and Politics: A Feminist Reading in Political Theory [Ανδρισμός και Πολιτική: Μια φεμινιστική ανάγνωση της πολιτικής θεωρίας (Rowman & Littlefield, 1988)], η Μπράουν άνοιξε διόδους για την επερώτηση των ιεραρχιών και των  αποκλεισμών της πατριαρχικής πολιτικής, ενώ κράτησε ταυτόχρονα ανοιχτή την υπόσχεση για την ανατροπή των κανονιστικών ιδανικών αυτής της πολιτικής.

Στο βιβλίο της Edgework: Essays on Knowledge and Politics [Εργασία επί των ορίων: Δοκίμια για τη γνώση και την πολιτική (Princeton University Press, 2005)], συνεχίζει την κριτική των σχηματισμών εξουσίας και γνώσεων, επιδιώκοντας την αναδιαμόρφωση της πολιτικής δυνατότητας, όσο δεδομένο κι αν φαίνεται το παρόν. Υπάρχουν, θα τονίσει, συγκεκριμένες ιστορίες, κουλτούρες και πολιτικές οικονομίες που παράγουν τις δικές τους συγκεκριμένες δυνατότητες και μορφές κριτικής, λαϊκής κυριαρχίας, κοινωνικής χειραφέτησης και ισότητας. Άλλωστε, μία από τις βασικές κειμενικές της μέριμνες, όπως αναδύεται και στο βιβλίο της Politics Out of History [Πολιτική μέσα από την Ιστορία (Princeton University Press, 2001)], είναι να θίξει τις δυνατότητες και τις αδυνατότητες που χαρακτηρίζουν τη θέση εκείνου του πολιτικού υποκειμένου που βρίσκεται μέσα στον κόσμο και ταυτόχρονα σκέφτεται κάπως αλλιώς και κάπου αλλού: μια θέση που παραμένει πάντα ανήσυχη και επισφαλής αλλά και ανοιχτή στην υπέρβαση.

Στο βιβλίο της States of Injury: Power and Freedom in Late Modernity [Καταστάσεις Τραυματισμού: Εξουσία και ελευθερία στην ύστερη νεωτερικότητα (Princeton University Press, 1995)] υποστηρίζει ότι η θεσμοθετημένη προστασία των τραυματισμένων υποκειμένων στο πλαίσιο της πολιτικής της ταυτότητας είναι πεδίο που καλλιεργεί συνθήκες εξάρτησης ή και συμμόρφωσης με τους κανόνες και τους όρους που θέτει ο εκάστοτε φορέας της «προστασίας». Η δημοκρατία, ωστόσο, όπως αναλύει η ίδια, απαιτεί η εξουσία να μοιράζεται, και όχι να γίνεται μέσο ρύθμισης. Επιπλέον, η ρύθμιση είναι συνυφασμένη με την ανοχή στη σύγχρονη μετααποικιακή και φιλελεύθερη συνθήκη.

Στο βιβλίο της Regulating Aversion: Tolerance in the Age of Identity and Empire [Ρυθμίζοντας την Αποστροφή: Η ανεκτικότητα στην εποχή της ταυτότητας και της αυτοκρατορίας (Princeton University Press, 2006)], η Μπράουν εξηγεί ότι η ανοχή ή η ανεκτικότητα δεν συνιστά κατάφαση της διαφοράς αλλά ρύθμιση της αποστροφής που ελέγχει και επιτρέπει υπό όρους αυτό που θεωρείται ότι αποκλίνει ή ότι δεν ανήκει.

Στο Walled States, Waning Sovereignty [Περιτειχισμένα κράτη, φθίνουσα κυριαρχία (Zone Books, 2010)], ένα βιβλίο εξαιρετικά επίκαιρο ως προς τη σημερινή κατάσταση εντεινόμενης ασφαλειοποίησης των εθνικών συνόρων, η Μπράουν υποστηρίζει ότι παρ’ όλο που η κυριαρχία του έθνους-κράτους παραμένει πρωταρχικός όρος στην οργάνωση της πολιτικής, την ίδια στιγμή αυτή μοιάζει να κλονίζεται από ποικίλες και διαφο- ρετικές δυνάμεις, όπως είναι οι μετακινήσεις ανθρώπων και ομάδων, οι διεθνικές ροές του κεφαλαίου, η πολιτική βία αλλά και οι ιδέες.

Εξηγεί, επιπλέον, ότι η περιχαράκωση του έθνους-κράτους θα πρέπει να θεωρείται σύμπτωμα της διαβρωτικής κυριαρχίας αυτού του έθνους-κράτους, και όχι το αντίθετο: λειτουργεί, δηλαδή, ως απάντηση στη δυσαρέσκεια που προκαλεί σε κάποιες πολιτικές ιδεολογίες η διάβρωση του φαντασιακού της εθνικής κυριαρχίας, τη στιγμή που υποτίθεται ότι χρειάζεται να εδραιώνει αποκλεισμούς απέναντι σε όσες/α/ους δεν ανήκουν. Για την ακρίβεια, τα τείχη δεν είναι απλώς μια απόκριση στην ξενοφοβία, αλλά στην πραγματικότητα παράγουν την ξενοφοβία, εντείνοντας τους λόγους και τα φαντασιακά της ομοιογένειας και του ανήκειν εκείνων που βρίσκονται εντός και της δαιμονοποίησης και του μη ανήκειν εκείνων που λογίζονται ότι βρίσκονται εκτός.

Στο βιβλίο της Undoing the Demos: Neoliberalism’s Stealth Revolution (Zone Books, 2015), η Γουέντι Μπράουν πραγματεύεται το πώς η νεοφιλελεύθερη λογική απειλεί τη δημοκρατία. Σ’ αυτό το κριτικό πλαίσιο, η δημοκρατία δεν θεωρείται πάγια συνθήκη που έχει ήδη πραγματωθεί, αλλά ριζοσπαστική δυνατότητα: ένα δυναμικό που μπορεί να πραγματώνεται μόνο εφήμερα μέσα από πολιτικές πρακτικές. Προχωρώντας πέρα από τη θεώρηση του νεοφιλελευθερισμού ως συνόλου πολιτικών, όπως η απορρύθμιση, η ιδιωτικοποίηση και η χρηματιστικοποίηση, οι οποίες απελευθερώνουν την ισχύ του κεφαλαίου και περιορίζουν τα εργασιακά δικαιώματα και άλλα κατοχυρωμένα κοινωνικά δικαιώματα και ελευθερίες, αντιμετωπίζει τον νεοφιλελευθερισμό ως μια μορφή πολιτικής ορθολογικότητας που μας κυβερνά στο πρότυπο του homo oeconomicus: δηλαδή, μετατρέποντάς μας σε υποκείμενα προγραμματισμένα και υποχρεωμένα να συσσωρεύουν, να βελτιώνουν και να επενδύουν συνεχώς την κεφαλαιακή αξία τους.

Καθώς απαξιώνεται η δημοκρατία ως αυτο-διακυβέρνηση των ανθρώπων και η κοινωνικοπολιτική της εμβέλεια αντι- καθίσταται από την αγοραία αξία, υποτιμώνται και υπονομεύονται και οι αρχές της λαϊκής κυριαρχίας, της πολιτικής ισότητας και της πολιτικής ελευθερίας. Έτσι, αναδύεται ένας αντι-δημοκρατικός τρόπος διακυβέρνησης ο οποίος δεν εξαλείφει το κράτος, αλλά το εδραιώνει ως εξουσία που υπηρετεί την αγορά και νομιμοποιεί τον καπιταλισμό όλο και περισσότερο, με αποτέλεσμα να συρρικνώνονται ή να καταργούνται δημόσιοι χώροι και υπηρεσίες που αφορούν την εκπαίδευση, την υγεία και τον πολιτισμό, οξύνοντας με αυτόν τον τρόπο τις κοινωνικές ανισότητες και την πολιτική απελπισία.

Στην επόμενη μελέτη της, που είναι το ανά χείρας βιβλίο, η Γουέντι Μπράουν εμπλουτίζει και διευρύνει την κριτική επεξεργασία της διαλυτικής επιρροής που ασκεί η νεοφιλελεύθερη ορθολογικότητα στις αρχές της λαϊκής κυριαρχίας, στην κοινωνική δικαιοσύνη, στην κοινωνική αναδιανομή και στην κοινωνική πρόνοια. Η πολιτική συγκυρία που πλαισιώνει το παρόν βιβλίο διατρέχεται από την πρώτη θητεία της πλουτοκρατικής και αυταρχικής κυβέρνησης Τραμπ στην Αμερική, την άνοδο της ακροδεξιάς στον ευρωατλαντικό κόσμο και τον Παγκόσμιο Νότο, καθώς και το Brexit στην Ευρώπη, που στο σύνολό τους συνδέονται με σχηματισμούς λόγου-εξουσίας που καταγγέλλουν την  παγκοσμιοποίηση  καλλιεργώντας την εθνική ομοιογένεια και τη συντηρητική χριστιανoκεντρική ηθική των «οικογενειακών αξιών», του πατριαρχικού ετεροκανονικού ανδρισμού και της λευκής υπεροχής.

Μέσα από μία κριτική γενεαλογία των αρχικών στοχαστών του νεοφιλελευθερισμού –των ορντοφιλελεύθερων, του Φρίντριχ Χάγιεκ, των Αμερικανών νεοφιλελεύθερων της σχολής του Σικάγου και της σχολής της Βιρτζίνιας– η Μπράουν μελετά τους επιστημολογικούς και πολιτικούς τρόπους με τους οποίους αυτές οι σχολές όχι μόνο προώθησαν ανταγωνιστικά μοντέλα παραγωγικών οικονομιών και εστίασαν σε ζητήματα που αφορούσαν το κεφάλαιο και την εργασία αλλά αμφισβήτησαν επίσης τα κράτη πρόνοιας και τις δημόσιες βιομηχανίες και απαξίωσαν ενεργά τη δημοκρατία και τους θεσμούς της. Αναδεικνύει την προσπάθειά τους να δαιμονοποιήσουν το κοινωνικό κράτος δικαίου προωθώντας στον αντίποδα την δυτικοκεντρική, πατριαρχική, και κτητικο-ατομικιστική ηθική των οικογενειακών ιδεωδών, η οποία, στο πολιτικό φαντασιακό τους, θα επέφερε την κοινωνική συνοχή, την ειρήνευση και την ευημερία των πολιτών.

Η επιστροφή στους αρχικούς νεοφιλελεύθερους στοχαστές, σύμφωνα με την Μπράουν, φωτίζει τον τρόπο που η δημοκρατική πολιτική εκτοπιζόταν όχι μόνο από τις αγορές αλλά και από τη συμβατική συντηρητική ηθική, στο όνομα του δήθεν μη καταναγκαστικού, αυθόρμητου χαρακτήρα και των δύο. Σε συνομιλία παράλληλα με τη φουκοϊκή ανάλυση για το πώς διάχυτες μορφές νεοφιλελεύθερης ορθολογικότητας διαμορφώνουν κανονιστικά κριτήρια υποκειμενικοποίησης και πολιτικών φαντασιακών, ιχνηλατεί τον τρόπο που παράγονται κυβερνήσιμα υποκείμενα μέσω της ηθικής εξουσίας του νεοφιλελευθερισμού.

Η διορατική νεομαρξιστική ανάλυση της Μπράουν φωτίζει τις μεταβολές της νεοφιλελεύθερης λογιστικής σε σχέση με τους σχεδιασμούς των αρχικών εμπνευστών της και επεξεργάζεται τις κοινωνικοπολιτικές επιπτώσεις αυτών των μεταβολών, οι οποίες προκαλούν ακραίες κοινωνικές ανισότητες και υπερχρέωση, μείωση των μισθών, αναταραχή σε ολόκληρους κλάδους και κοινωνικές ομάδες, καθώς και γενική επιδείνωση της κατάστασης της ευρωατλαντικής μεσαίας τάξης. Στον πυρήνα της νεοφιλελεύθερης λογιστικής είναι η αποδυνάμωση, εγκατάλειψη και καταστροφή διαφορετικών θεσμών και πρακτικών, από τη δημόσια παροχή υγειονομικής περίθαλψης και εκπαίδευσης και τη νομοθεσία υπεράσπισης κοινωνικών δικαιωμάτων έως δυνατότητες για περιορισμούς της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας στον τομέα των ακινήτων. Η νεοφιλελεύθερη φετιχοποίηση της ατομικής ελευθερίας εμπεδώνει την απονομιμοποίηση της κοινωνικής ισότητας.

Η νεοφιλελευθεροποίηση απελευθερώνει τη χρηματιστικοποίηση μέσω δυνάμεων όπως η απορρύθμιση των τραπεζών. Η αυξανόμενη σημασία του χρηματοπιστωτικού τομέα ως κλάδου της συνολικής οικονομίας, μαζί με τη χρηματοοικονομικοποίηση του κράτους και τη μετατροπή του σε κράτος χρέους, μεταμορφώνει εσωτερικά τον νεοφιλελευθερισμό. Εξαλείφει την κυριαρχία του ατόμου και των κρατών και θέτει ως νέα νόρμα την κερδοσκοπική αξία προς όφελος της πλουτοκρατίας, ενώ στη συνέχεια κινητοποιεί την αντίδραση των μαζών στη συσσώρευση πλούτου εκ μέρους των οικονομικών ελίτ, έκβαση που δεν ήταν στις αρχικές προθέσεις της νεοφιλελεύθερης σκέψης. Οι ατομικοί σχεδιασμοί, διαμεσολαβημένοι από την οικογενειακή και εθνική τάξη, που αφορούν ορθολογικές και προβλέψιμες ανάγκες κλονίζονται. H Μπράουν αναγνωρίζει ότι αντί για την αναμενόμενη τάξη που οι αρχικοί νεοφιλελεύθεροι στοχαστές πίστευαν ότι θα επικρατούσε μόλις οι αγορές και η ηθική ενθρονίζονταν, εγκαθίστανται μια αυξανόμενη αναταραχή, μηδενισμός και απροβλεψιμότητα.

Η συμβατική ηθική, αντί να εμποδίσει τις κοινωνικές συγκρούσεις, γίνεται ένα εργαλείο πολιτικής μέσω του οποίου τα ακροδεξιά κινήματα μπορούν να εκφράσουν την οργή τους γι’ αυτό που θεωρούν εθνική παρακμή. Στη σημερινή πραγματικότητα του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, της μεταδημοκρατίας, των ιμπεριαλιστικών πολέμων, της ρατσιστικής αστυνομικής βίας, του εμπεδωμένου σεξισμού, της ανόδου της χριστιανικής δεξιάς και της περιβαλλοντικής καταστροφής, η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία και πολιτική, όπως αναλύει η Γουέντι Μπράουν, διασταυρώνονται με άλλα κυριαρχικά συστήματα εξουσίας και αντιδραστικής ηθικολογίας –όπως, χαρακτηριστικά, η λευκή και πατριαρχική υπεροχή– που συχνά μεταφράζονται σε μηδενιστική μνησικακία απέναντι στα συλλογικά εγχειρήματα κοινωνικής ισότητας και ελευθερίας.

Οι ιστορικές συγκυρίες που δημιουργούνται από τέτοιες διασυνδέσεις δεν αφορούν απλουστευτικές αναγωγές, αλλά συστατικές αλληλεπιδράσεις. Έτσι, η εθνικιστική αγωνία διακύβευσης της ασφάλειας από την εισβολή των «ξένων» και η «πληγωμένη» υπεροχή των λευκών ανδρών σε αλληλόδραση με ατομικιστικές, ανταγωνιστικές και αφομοιωτικές λογικές του νεοφιλελευθερισμού συνδιαμορφώνουν ακροδεξιές και νεοφασιστικές ιδεολογίες μίσους. Όπως δείχνει η μη-οικονομιστική ανάλυση του νεοφιλελευθερισμού από την Μπράουν, τα ερείπια που έχουν αφήσει πίσω τους η χρόνια υποτίμηση και υποβάθμιση δημόσιων αγαθών και δημοκρατικών υποκειμενικοτήτων έχουν ανοίξει τον δρόμο για τις αντιδραστικές πολιτικές της εποχής μας.

Το επίδικο στη συρρίκνωση της δημοκρατίας,που είναι κεντρικό μέλημα στη σκέψη της Γουέντι Μπράουν, αφορά τη συρρίκνωση του συλλογικού φαντασιακού και της κοινής δέσμευσης για δυνατότητες συνύπαρξης που υπερασπιζόμαστε από κοινού. Θα ήταν, άραγε, δυνατό να επινοήσουμε σήμερα νέους τρόπους άσκησης της λαϊκής κυριαρχίας που υπερβαίνουν τις μορφές της φιλελεύθερης αστικής δημοκρατίας και απαντούν αποτελεσματικά στη νεοφιλελεύθερη ηγεμονία και στην επέλαση της αντιδημοκρατικής και νεοφασιστικής πολιτικής; Και ποιο θα ήταν το υποκείμενο αυτής της άσκησης ριζοσπαστικής δημοκρατίας εν όψει της παγκόσμιας ανόδου αυταρχικών καθεστώτων και πολιτικών; Η Γούντι Μπράουν μάς έχει μάθει ότι το ποια υποκείμενα συνιστούν το «εμείς» της αυτο-διακυβέρνησης αποτελεί ένα θεμελιώδες ερώτημα για κάθε είδος δημοκρατικής πρακτικής. Το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα κριτικό έναυσμα για να ξαναφανταστούμε τον κόσμο και την πολιτική ενάντια στον μηδενισμό, πέρα από τα ερείπια του νεοφιλελευθερισμού.


*Η Έλενα Τζελέπη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.