Διαβάζοντας (με) την επίγνωση των άλλων
Αθηνά Αθανασίου*
Το κείμενο που ακολουθεί είναι η εισαγωγή στην ελληνική έκδοση του βιβλίου «Αναγνωρίζοντας τον ξένο» της Ιζαμπέλλα Χαμμάντ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις San Casciano.
Ένας γυμνός Παλαιστίνιος πλησιάζει τον φράχτη της Γάζας κρατώντας τη φωτογραφία ενός παιδιού, σε μια έκκληση προς τους Ισραηλινούς στρατιώτες να μην πυροβολήσουν. Έχοντας λάβει τη διαταγή να ρίχνουν προειδοποιητικές βολές και κατόπιν να πυροβολούν στα πόδια όποιο άτομο πλησίαζε, οι στρατιώτες έχουν παρατεταμένα τα όπλα τους, αλλά καθώς ο «ξένος» προσεγγίζει περισσότερο, μια αναπάντεχη τροπή των γεγονότων συμ- βαίνει. Μπροστά στην απογυμνωμένη ανθρωπινότητα, ταυτόχρονα οικεία και ανοίκεια, ο Ισραηλινός στρατιώτης κατεβάζει το όπλο του και φεύγει. Αυτό που ενδιαφέρει την Ιζαμπέλλα Χαμμάντ σε αυτή τη στιγμή αναγνώρισης, την οποία διηγήθηκε στη συγγραφέα ο ίδιος ο στρατιώτης, δεν είναι να προσφέρει μια καθησυχαστική παραβολή για το αίσιο τέλος μιας αφυπνισμένης ανθρωπιάς αλλά να παραμείνει στην αγωνία της απογυμνωμένης απο-ανθρωποποίησης που έχει εκ των προτέρων οργανώσει τη σκηνή. Πώς γίνεται η αποικιοκρατούμενη θέση να σηκώνει το βάρος της ευθύνης για την έκκληση αναγνώρισης της απαλλοτριωμένης ανθρωπινότητάς της; Πώς γίνεται η τελευταία ελπίδα των αποικιοκρατούμενων να είναι η επίκληση στη χαμένη, ενοχική, υποκριτική, ή απωθημένη «ανθρωπιστική» ενσυναίσθηση των αποικιοκρατών; Έκφανση της αποικιοκρατικής βίας είναι ακριβώς το ότι η αποικιοκρατούμενη θέση της οδύνης γίνεται ευκαιρία «επιμόρφωσης» των αποικιοκρατών. Με τα λόγια του Όμάρ Μπαργούτι, του Παλαιστίνιου ακτιβιστή και συνιδρυτή του κινήματος Boycott, Divestment, Sanctions (BDS): «Πόσες ζωές Παλαιστίνιων πρέπει να χαθούν για να φτάσει ο κόσμος στην επιφοίτηση;».
Το Αναγνωρίζοντας τον ξένο: Για την Παλαιστίνη και την αφήγηση είναι φτιαγμένο από τα υλικά τέτοιων σκηνών αναγνώρισης που η συγγραφέας μάς καλεί να τις διαβάσουμε μέσα από την ανοικειότητά τους: να επιτρέψουμε στην αγωνία τους να μας ξεβολέψει. Γραμμένο μέσα στη δίνη του παρόντος, το βιβλίο ξεκινά in medias res: από το μέσο των πραγμάτων, δηλαδή από ένα κρίσιμο αφηγηματικό σημείο, όπως εξηγεί η συγγραφέας, και ταυτόχρονα μέσα στα πράγματα. Το μέσο των πραγμάτων είναι η καρδιά της αφήγησης. Η Χαμμάντ επιζητεί να μιλήσει εν μέσω και για το μέσο των αφηγήσεων, φωτίζοντας αναδρομικά πώς εξιστορείται η Παλαιστίνη και ο παλαιστινιακός αγώνας. Ξεκινώντας από τα σημεία καμπής των εξιστορήσεων, ξεδιπλώνει το παρόν ανατρέχοντας στο παρελθόν και στις επίμονες φα(ντα)σματικές παρουσίες του στο τώρα της «χρόνιας» κρίσης. Το «από πού να ξεκινήσει» την τοποθετεί πολιτικά και προσωπικά στον κόσμο, σε συνομιλία με φωνές που έχουν μιλήσει πριν από εκείνη, για την κατοχή, τον εγκλεισμό, την εξορία, την εξέγερση. Η γραμματική του ιστορικού ενεστώτα γίνεται το πρίσμα μέσα από το οποίο η συγγραφέας αναρωτιέται τι απαιτείται από μας, αυτή τη στιγμή της γενοκτονίας, για να φανταστούμε και να απαιτήσουμε ένα απελευθερωμένο μέλλον για την Παλαιστίνη.
Το βιβλίο προέρχεται από τη διάλεξη που έδωσε η Ιζαμπέλλα Χαμμάντ στη μνήμη του Έντουαρντ Σαΐντ [Edward Said Memorial Lecture] στο Πανεπιστήμιο Columbia στις 28 Σεπτεμβρίου 2023. Η έκδοση αποτυπώνει την ιδιαίτερη χρονικότητα στην οποία αποκρίνεται: το βιβλίο γράφτηκε εν μέρει πριν και εν μέρει μετά τον Όκτώβριο του 2023. Το κείμενο της διάλεξης συνοδεύεται από έναν μακροσκελή επίλογο υπό τον τίτλο «Για τη Γάζα» που γράφτηκε αργότερα, μετά την επίθεση του Ισραήλ. Ό πιο στοχαστικός τόνος της διάλεξης ακολουθείται, ή συμπληρώνεται, από τη φορτισμένη μαρτυρία των ατέρμονων δεινών που υφίσταται ο παλαιστινιακός λαός από τη Νάκμπα του 1948 μέχρι τη σημερινή γενοκτονία, και μάλιστα σε συνθήκες που ποινικοποιούν την αλληλεγγύη στην Παλαιστίνη.
Η συγγραφέας ενός βιβλίου για τις διαμορφωτικές και μετασχηματιστικές αναγνωρίσεις που ενεργοποιεί η αφήγηση βρίσκεται εν μέσω μιας δικής της σκηνής αναγνώρισης, ενώ καλεί το αναγνωστικό κοινό στις δικές του έμπρακτες αναγνωρίσεις, όσο ακόμα υπάρχει χρόνος. Το όραμα του Έντουαρντ Σαΐντ για έναν ανθρωπισμό πέρα από αστικές, λευκές, ευρωπαϊκές και πατριαρχικές καταβολές γίνεται το έναυσμα για να εξεταστεί κριτικά, υπό το φως της βάναυσης απο-ανθρωποποίησης των Παλαιστινίων, η θεσμική και συστημική εγγύτητα του ανθρωπισμού με την αποικιοκρατική βία. Το απόφθεγμα του Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς στην αρχή του βιβλίου προαναγγέλλει αυτό που η Χαμμάντ επιτελεί με τη συγγραφή αυτού του βιβλίου: «Η Γάζα δεν ωθεί τους ανθρώπους να σκεφτούν ψύχραιμα· τους ωθεί να συγκρουστούν κατά μέτωπο με την αλήθεια».
Συνυφαίνοντας τη λογοτεχνική κριτική με την ιστορία αλλά και με την προφορική εξιστόρηση, η Χαμμάντ αναμετριέται με τη δυσβάσταχτη συνθετότητα του τι σημαίνει να γινόμαστε μάρτυρες. Τι μπορεί να κάνει η μαρτυρία στον κόσμο ως εκ των υστέρων αφήγηση, και πώς συνυφαίνεται με τις πλοκές της ιστορίας όταν είναι πια αργά; Πώς η αφήγηση γίνεται τρόπος να βγάζουμε νόημα από τον κόσμο, στον κόσμο; Πώς ο αφηγηματικός χρόνος ανταποκρίνεται στις κρίσιμες καμπές δεδομένου ότι αυτές αναγνωρίζονται ως τέτοιες μόνο αναδρομικά; Πώς η ιστορία υπερβαίνει τα όρια της αφήγησης που συνθέτουμε για να την αποδώσουμε, δεδομένου ότι η ιστορία γίνεται ιστορία μόνο και πάντα εκ των υστέρων;
Και κυρίως: πώς η αναγνώριση ως αναγνώριση και εκ νέου επίγνωση των άλλων, των ξένων, είναι ο τρόπος της ανάγνωσης να μας ωθεί έξω από το κέντρο μας και πέρα από τη συλλογική απώθηση, τη συνενοχή της θέασης ή τη ρηχή ενσυναίσθηση; Όλα αυτά τα ερωτήματα γίνονται για τη συγγραφέα σπαράγματα στοχασμού σε εγρήγορση για το πώς γράφεις για την Παλαιστίνη τώρα, από έναν τόπο εξορίας, διασποράς και μαρτυρίας από μακριά: ποιος λογοτεχνικός τόπος και τρόπος μπορεί να δώσει χώρο για την αναγνώριση της ανθρωπινότητας των Παλαιστινίων;
Ό στοχασμός της Χαμμάντ για τη σχέση ιστορίας και αφήγησης έχει σταθερή πηγή έμπνευσης τον Έντουαρντ Σαΐντ που διάβαζε την ιστορία αντιστικτικά [contrapuntally]. Ό Σαΐντ δανείζεται τον όρο «αντίστιξη» (κοντραπούντο) από τη θεωρία της μουσικής όπου σηματοδοτεί την ταυτόχρονη συνήχηση μελωδικών γραμμών που βρίσκονται σε αντίστιξη μεταξύ τους και δημιουργούν συνθετική ενότητα. Η έννοια «αντιστικτική ανάγνωση» αποδίδει τον τρόπο λογοτεχνικής ανάγνωσης και λογοτεχνικής κριτικής που αναγνωρίζει τις συχνά αποσιωπημένες υπεξούσιες φωνές μέσα σε έργα του δυτικού μητροπολιτικού λογοτεχνικού κανόνα. Όπως την αναπτύσσει στο βιβλίο του Culture and Imperialism, η αντιστικτική ανάγνωση προβλέπει ότι τα κείμενα αυτά, γραμμένα από την αποικιοκρατική προοπτική, περιέχουν ωστόσο άρρητες αντηχήσεις των αποικιοκρατούμενων εμπειριών και θέσεων. Ένσωματωμένες στην κύρια πλοκή και στον καταμερισμό πολιτικής, αισθητικής και επιστημικής ισχύος που την εξουσιοδοτεί, αυτές οι αντηχήσεις συνιστούν το υπόρρητο, μη αναγνωρισμένο θεμέλιο του δυτικού λογοτεχνικού κανόνα. Κι έτσι, η αντιστικτική ανάγνωση προκαλεί την αναγνώστρια να διαπεράσει τις αποικιακές συμβάσεις της αφήγησης και να διαβάσει ή να ακούσει εκείνες τις φωνές των «άλλων», όσο αποσιωπημένες ή περιθωριοποιημένες κι αν είναι από την κύρια (και κυρίαρχη) γραμμή της αφήγησης.
Με αυτή την έννοια, επιτρέπει την ανα-γνώριση (ως νέα επίγνωση και ανάγνωση) ενός ετερογενούς και ασύμμετρου πεδίου σύγκρουσης, εξουσίας, απώ- λειας και αντίστασης κάτω από την επιφάνεια μιας αρμονικής ευθύγραμμης πλοκής. Αυτή η ανάγνωση που αναγνωρίζει στα κείμενα του κανόνα τις «άλλες», αντιδιαμετρικές, κάποτε βίαια αποσιωπημένες και τώρα πια οριακά ακουστές φωνές είναι μέθοδος όχι μόνο επίγνωσης των διαδικασιών του ιμπεριαλισμού αλλά και αντίστασης σε αυτόν. Ως τρόπος αμοιβαίας θεώρησης διαφορετικών κοινωνικών πρακτικών, η αντιστικτική ανάγνωση διαβάζει τον ιμπεριαλισμό ως πολυφωνική και ετεροφωνική ιστορία του παρόντος μαρτυρώντας ότι το αποικιοκρατικό παρελθόν δεν έχει παρέλθει.
Έμπνεόμενη από τον στοχασμό του Σαΐντ για την αντιστικτική ανάγνωση, το δυτικό βλέμμα, την εξορία και το υφαρπαγμένο δικαίωμα της αυτο-αφήγησης, η Χαμμάντ επιμένει στη μετασχηματιστική δυνατότητα της ανάγνωσης να μας βάζει σε θέση να αναγνωρίζουμε τις γλώσσες, τις φωνές, τις μαρτυρίες και τις τονικότητες που έχουν αποκλειστεί βίαια αλλά τρεμοσβήνουν ακόμη σαν φαντάσματα στον αφηγηματικό ορίζοντα. Αυτή η αίσθηση της εκ των υστέρων αναγνώρισης διαπερνά την ατμόσφαιρα του βιβλίου. Η συγγραφέας στρέφεται σ’ αυτές τις στιγμές αποκάλυψης κάποιου κρυμμένου νοήματος που συνοδεύεται από τη συνειδητοποίηση ότι ίσως ήταν ήδη, με κάποιον ανοίκειο τρόπο, γνωστό. «Όλα όσα νομίζαμε ότι ξέραμε έχουν ανατραπεί, και όμως όλα βγάζουν νόημα».
Αντλώντας την έννοια της αναγνώρισης από την Ποιητική του Αριστοτέλη, ως επίπονης μετάβασης από την άγνοια στη γνώση, γίνεται ο δικός της λογοτεχνικός τρόπος για να αναγνωρίσει τι σημαίνει να ωθείσαι έξω από το κέντρο σου, ή την κεντρική θέση που νομίζεις ότι καταλαμβάνεις στον κόσμο, όταν το άλλο εμφανίζεται στον ορίζοντα, όχι ως στατική και προδιαγεγραμμένη κατηγορία αλλά ως μετασχηματιστική δυνατότητα σχέσης. Η κρισιμότητα της αναγνώρισης αναδεικνύεται στην τραγωδία του Σοφοκλή Οιδίπους Τύραννος, εξηγεί η Χαμμάντ. Πώς να ήξερε ο Οιδίποδας ότι η Ιοκάστη ήταν μητέρα του; Κι όμως, πώς δεν αναγνώρισε τα σημάδια; Φαίνεται απίστευτο, σχεδόν μη αληθοφανές, ότι δεν είχε συνειδητοποιήσει πως είχε εκπληρώσει τον χρησμό σύμφωνα με τον οποίο θα σκότωνε τον πατέρα του και θα παντρευόταν τη μητέρα του, μέχρι να του το αποκαλύψει ο βοσκός αγγελιοφόρος. Τη Χαμμάντ την ενδιαφέρει η στιγμή που ο βοσκός, ως αυτόπτης μάρτυρας, κάνει την εμφάνισή του στην αφήγηση για να πει την αλήθεια στον βασιλιά. Η μαρτυρία του κινητοποιεί τον Οιδίποδα να διαβάσει επιτέλους τα γεγονότα που βρίσκονταν μπροστά στα μάτια του. Εκεί, στη στιγμή της τραγικής ανατροπής, είναι που συναντιέται η αναγνώριση με την ανάγνωση.
Σε μια παγκόσμια στιγμή όπου θεμελιώδεις δημοκρατικές αξίες κλονίζονται, χειραφετησιακά οράματα ματαιώνονται και η αλληλεγγύη στην Παλαιστίνη διώκεται, καταπνίγεται και η ίδια η δυνατότητα της αναγνώρισης: η κυρίαρχη τάση είναι η απαθής αποστροφή του βλέμματος από την πραγματικότητα – τη βασανιστική εξόντωση του παλαιστινιακού λαού, τις απροκάλυπτα ρατσιστικές διακηρύξεις και πρακτικές της ισραηλινής κυβέρνησης, τη συνενοχή της διεθνούς κοινότητας. Κι όμως, πολλοί Παλαιστίνιοι και πολλές Παλαιστίνιες έχουν αφιερώσει τη ζωή τους μοχθώντας να προκαλέσουν ρωγμές αναγνώρισης, επίγνωσης και «επιφοίτησης» στον Παγκόσμιο Βορρά, σε μια άνιση αναμέτρηση με το δυτικό αφήγημα και βλέμμα της δομικής μη αμοιβαιότητας. Μπορεί άραγε η σκηνή της αναγνώρισης να γίνει χώρος ριζικής αλλαγής, δλαδή δυνατότητα αναταραχής στο πεδίο των σχέσεων εξουσίας που ρυθμίζουν την εμβέλεια του αναγνωρίσιμου; Προκειμένου να έχει κάποια αξία πέρα από την ατομική επιφοίτηση ή την αποκάλυψη μιας ταυτότητας, η αναγνώριση χρειάζεται να αποτελεί το μέσο της ιστορίας, και όχι την κατάληξη: πρέπει να ακολουθείται από τη δέσμευση σ’ έναν συνεχή αγώνα. Με τα λόγια της Χαμμάντ: «Μην παραιτείστε. Γίνετε σαν τους Παλαιστινίους της Γάζας. Κοιτάξτε τους καταπρόσωπο. Πείτε: εγώ είμαι αυτοί!»
Το βιβλίο δονείται από το ερώτημα πώς η αναγνώριση δεν είναι αυτο-επιβεβαιωτική έκλαμψη αλλά γίνεται τρόπος μετασχηματιστικής ανάγνωσης με την επίγνωση των άλλων, που αντιστέκεται στην επίλυση και την κάθαρση. Ζητούμενο εδώ είναι μια κρίσιμη μετατόπιση: από τη θεαματοποίηση του τραύματος για την ηθική και συναισθηματική αποφόρτιση προνομιούχων παρατηρητών στη μετασχηματιστική αμοιβαιότητα και αλληλεγγύη των καταπιεσμένων εν μέσω πληγών και αδικιών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που επιφέρουν οι νόρμες της αμοιβαιότητας.
Αυτό το ερώτημα οδηγεί τη συγγραφέα να επιστρέψει στον Σαΐντ, έναν στοχαστή για τον οποίο η παλαιστινιακή υπόθεση ήταν μια συνθήκη χρόνιας εξορίας ως οδύνης αλλά και ως ηθικοπολιτικής στάσης. Η Χαμμάντ διαβάζει τον Σαΐντ που διαβάζει τον Φρόυντ στο έργο του Ο Φρόυντ και οι μη Ευρωπαίοι. Στην ανάγνωση της Χαμμάντ, η σκηνή της αναγνώρισης δεν έγκειται στην αναγνώριση του ξένου ως γνώριμου, που θα οδηγούσε στην κατάληξη της ιστορίας. Ζητούμενο δεν είναι η παρηγορητική επίλυση μέσω της αποκατάστασης της ξενότητας και η υπαγωγή της στις προδιαγραφές του οικείου. Αντίθετα, η ανάγνωσή της μας ζητά να αναγνωρίσουμε το γνώριμο ως ξένο, σε πείσμα των καθησυχαστικών μυθευμάτων των σταθερών και κλειστών ταυτοτήτων. Από την οπτική γωνία εκείνων που δεν έχουν πατρίδα και που παραμένουν πάντα ξένες ως προς την κοινότητα με την οποία ενδέχεται να είναι δεμένες, η αντίσταση στη λύση της αφήγησης είναι η θέση όσων συνεχίζουν να μην νιώθουν ποτέ βολικά, «σαν στο σπίτι τους» [at home]. Από αυτή τη θέση η Χαμμάντ, διαβάζοντας τον Σαΐντ, μας καλεί σε ετοιμότητα να εκκεντρωνόμαστε όταν η άλλη –έκκεντρη επίσης– εμφανίζεται στον ορίζοντα για να ανακτήσει το δικαίωμα της αυτο-αφήγησης.
Η Χαμμάντ στρέφει την προσοχή μας στην αναγνώριση ως μέθοδο που θέτει σε κίνηση μια δυνατότητα αναστοχασμού για το ποια σώματα ανήκουν, με ποιους όρους και τι κόστος, πώς συσχετιζόμαστε με κάποια, πώς χάνουμε άλλα, υπό ποιες προϋποθέσεις μια απώλεια μετράει ως απώλεια. Αν η δυνατότητα της αναγνώρισης ενδέχεται να απορρέει από μια κοινή ευαλωτότητα, αποτρέπεται από την άνιση κατανομή της. Αυτή η δομική ανισότητα στην καρδιά της ευαλωτότητας συνδέεται με το πώς γράφεται, διαβάζεται και ανα-γνωρίζεται το πένθος, μετακινώντας, ενίοτε, τα όρια του πολιτικού, του δημόσιου συναισθήματος και της ηθικοπολιτικής σχεσιακότητας. Πώς το πένθος σχετίζεται με την αφήγηση, πώς αναγνωρίζεται στην αφήγηση, πώς αντιστέκεται σ’ αυτήν και πώς αναστατώνεται η τάξη της γλώσσας όταν έρχεται σε επαφή μαζί του; Πώς μπορούμε να φανταστούμε ένα πένθος που επιμένει να αναταράσσει τις κανονιστικές αξιώσεις της οικειότητας, επιτρέποντάς μας να πενθούμε ζωές που δεν είναι δικές μας ή «δικών μας», σαν να είναι δικές μας, και κυρίως πέρα από τις νόρμες κυριότητας που διέπουν τις κατηγορίες «δικοί» και «άλλοι»; Τι είδους αναδιανομή πολιτικών και συναισθηματικών πόρων απαιτείται για να μπορούμε να πενθούμε σαν να μην είμαστε στο σπίτι μας, δηλαδή με την επίγνωση των άλλων;
Για ένα τέτοιο εκτοπισμένο και ανήσυχο πένθος γράφει η Χαμμάντ: «Η τωρινή επίθεση του Ισραήλ δεν αφήνει καθόλου χώρο για πένθος, αφού το πένθος χρειάζεται ένα μετά, ενώ αυτή τη στιγμή υπάρχει χώρος μόνο για επαναλαμβανόμενα σοκ, καθώς και για την παλίρροια και την άμπωτη της θλίψης. Έμείς που δεν είμαστε εκεί, που τα βλέπουμε όλα αυτά από μακριά, με ποιους τρόπους ακρωτηριάζουμε τον εαυτό μας όταν αποστασιοποιούμαστε έτσι ώστε να μπορέσουμε να ανταπεξέλθουμε; Σε αυτή την καμπή, να παραμένεις άνθρωπος σημαίνει να νιώθεις διαρκώς οδύνη. Ας παραμείνουμε εκεί: είναι το πιο ειλικρινές μέρος από το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε».
Όι αποικιοκρατούμενοι αποκλείονται από το δι- καίωμα του πένθους. Μόνο οι αποικιοκράτες μπο- ρούν να οπλοποιούν τη μνήμη και την οδύνη τους ως τη μόνη ανθρώπινη. Το αποικιοκρατικό καθεστώς υποβάλλει την παλαιστινιακή ύπαρξη όχι μόνο σε συνθήκες αναλωσιμότητας αλλά και σε μια διαρκή αναστολή και υπεξαίρεση του πένθους της για την απώλεια που αυτό προκαλεί – απώλεια η οποία ανήκει στο παρελθόν, αλλά είναι πάντοτε παρούσα και επικείμενη.
Η επίμονη διεκδίκηση του πένθους ξαναγράφε- ται όταν τα απένθητα σώματα επιστρέφουν μέσα από τα συντρίμμια των καταπατημένων αρχείων στην κα- μπή του παρόντος. Αυτές οι φα(ντα)σματικές παρουσίες επιστρέφουν διεκδικώντας την αφήγηση πέρα από την κυριότητα της αποικιακής γλώσσας. Αυτές οι απείθαρχες επιστροφές σε πείσμα της αρχειακής βίας αντιμιλούν στις συνθήκες μνημονικής υπεξαίρεσης. Αφηγούνται τις διεργασίες του αδύνατου πένθους όταν ορισμένες ζωές θεωρούνται λιγότερο άξιες αναγνώρισης. Και απαιτούν μια αντιαποικιακή, δίκαιη ανακατανομή των χωροχρονικών, σχεσιακών και αφηγηματικών πόρων του πένθους.
Πώς μπορούμε να μιλήσουμε όταν είναι πια πολύ αργά; Η επιτακτική χρονικότητα του «πολύ αργά» εισάγεται με το ξένο, παράξενο, «nick» της παραφρασμένης Αντιγόνης/Antigonick της Αν Κάρσον. Έπανε- πινοώντας την τραγωδία του Σοφοκλή μέσα από τη δυνατότητα του ανυποχώρητου πένθους, η Κάρσον μάς καλεί να αναγνωρίζουμε και να μαρτυρούμε τον πόνο που προκαλεί η αδικία – εδώ και τώρα, ακόμη κι όταν είναι πολύ αργά. «We’re standing in the nick of time», λέει ο χορός στο Antigonick. Στεκόμαστε στην κόψη του χρόνου. Από τη θέση αυτής της καμπής γράφει η Ιζαμπέλλα Χαμμάντ ότι δεν υπάρχει χώρος για πένθος στην Παλαιστίνη, αφού το πένθος χρειάζεται ένα μετά. Στεκόμαστε μεταξύ ενεστώτα διαρκείας και απαλλοτριωμένου μέλλοντα. Το βιβλίο της Χαμμάντ, που γράφεται για και από αυτή την αφηγηματική κρίσιμη καμπή, μας καλεί σε μια ανήσυχη αναγνώριση στον ορίζοντα αυτής της καθυστερημένης, αναχρονιστικής, μη μετρήσιμης και μη μεταφράσιμης τελευταίας στιγμής, με την ελπίδα να βρούμε εκείνο «το πιο ειλικρινές μέρος από το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε».
*Η Αθηνά Αθανασίου είναι Καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

